1. برای کسب اطلاعات بیشتر در ساعات 9 الی 13 و 16 الی 18 با شماره 08138270182 یا 08138268809 تماس حاصل فرمایید.
    آدرس ایمیل: info@wsnlab.ir
    آدرس کانال تلگرام http://telegram.me/gloriot
  2. بدین وسیله به اطلاع پژوهشگران محترم می رسانیم که سامانه پیامکی لابراتوار شبکه حسگر بی سیم راه اندازی شد. از این پس می توانید با ثبت شماره تلفن همراه خود از اطلاعیه ها و اخبار پژوهشی لابراتوار آگاه شوید.
    ضمناً آگاهی از کلیه اطلاعات نحوه ارایه خدمات به شما دوستان نیز از طریق همین سامانه امکان پذیر است.
    شماره سامانه: 30001818270182

جستجوی ساختار یافته در منابع علمی - بخش اول - منابع و بانک های اطلاعاتی

شروع موضوع توسط Homaei 5/12/13 در انجمن انجمن راهنمای نگارش و تدوین مقالات علمی پژوهشی

تلفن سفارش: 08138311237 تلفن سفارش: 08138311237
  1. Homaei مدیر کل سایت

    تاریخ عضویت:
    25/2/12
    تعداد ارسال ها:
    2,038
    تشکر شده:
    11,617
    امتیاز دستاورد:
    12,265
    وب سایت:
    فصل اول: کلیات منابع اطلاعاتی و مروری بر بانکهای اطلاعاتی علمی



    در مبحث مقدمه، تفاوت اساسی search یا جستجو را با دیگر روشهای کندوکاو در منابع مختلف (اعم از منابع عمومی یا علمی)، یعنی surf (گشت و گذار در منابع آن لاین) یا browse (مرور بر منابع) ذکر نمودم.
    با توجه به تعریف اساسی جستجو، اجزاء یا مولفه های مختلفی در این فرایند دارای اهمیت بوده و باید آنها از منظر مفهومی و عملی بشناسیم، حال میخواهم به این اجزاء مهم اشاره داشته باشم:

    محتوا[1] یا منابع[2] جستجو:
    انتخاب محتوای مناسب و مرتبط با جستجو، یک مولفه مهم در مطلوب بودن فرایند و نتیجه جستجوی ما است
    اگر بخاطر داشته باشید، در مبحث قبلی، به این دو واژه، اشاره داشتم و شاید مفهوم آن برای شما روشن باشد. اما بمنظور مرور این تعریف، منظور از منابع یا محتوای جستجو، کلیه اسناد[3] حاوی اطلاعات هستند که میتوانند به دو شکل کلی چاپی (کتب چاپی، مقالات مجلات چاپی، خلاصه مقالات سمینارها یا کنفرانسهای علمی، دائره المعارفها و اشکال یا گرافها و ...) و الکترونیک یا مجازی (کتب الکترونیک، فایل مقالات با فرمت pdf، فایلهای صوتی سخنرانیهای علمی، فایلهای صوتی تصویری آموزشی و ...) موجود باشد. انتخاب محتوای مناسب و مرتبط با جستجو، یک مولفه مهم در مطلوب بودن فرایند و نتیجه جستجوی ما است. به عبارت دیگر، اگر با در نظر گرفتن هدف ِ جستجو، محتوای مناسبی را انتخاب نکنیم، نتیجه حاصله مطلوب نخواهد بود. بعنوان مثال فرض کنید یک متخصص تاسیسات ساختمانی بمنظور آشنایی و الگو برداری از استانداردهای تاسیساتی ساختمانهای تجاری بزرگ، به جستجو در منابع اینترنتی میپردازد، حال اگر این فرد، محتوا یا سایتی را برای اینکار انتخاب نماید که به هیچ وجه، استانداردها را جمع آوری و نگهداری نمی کند، قطعا با خروجی مطلوبی روبرو نخواهد بود.
    ناشر[4]:
    به موسسه یا مرکزی (اعم از دانشگاهی یا خصوصی) اطلاق میشود که عملیات نشر و یا بازنشر اسناد یا محتوای مرتبط را انجام میدهد. بدیهی است منظور از ناشر در این مبحث، ناشر آکادمیک یا علمی است که با توجه به سابقه فعالیت، میتوانند در یکی از گروههای ناشرین الکترونیک (فقط منابع یا اسناد الکترونیک یا مجازی را منتشر میکنند) یا ناشرین چاپی و الکترونیک (هر دو گروه اسناد چاپی و الکترونیک منتشر مینمایند) طبقه بندی گردند.
    امروزه با گسترش وب و خدمات قابل ارائه بر روی آن، کمتر ناشر آکادمیکی را میتوان پیدا نمود که فقط خدمات نشر چاپی داشته باشد. ضمنا ناشرین بسیار بزرگی هم وجود دارند که بیش از 100 سال سابقه فعالیت نشر داشته و از نظر حجم محتوا، بیش از هزاران کتاب و دهها هزار مجله علمی در بانکهای اطلاعاتی خود ذخیره داشته و به ارائه و فروش آن مشغولند.
    بانک اطلاعاتی یا پایگاه داده ای (علمی)[5]:
    منظور بستر نرم افزاری (مانند وبسایت) است که معمولا به یک زیرساخت سخت افزاری مناسب متصل بوده و داده های منتسب به اسناد (یا اسناد بطور کامل) را در درون خود نگهداری نموده و آنها را در صورت فراخوانی، و با یک پروتکول یا شیوه مشخص، به درخواست کننده ارائه می کند.
    [IMG]

    حال یک سوال مهم که ممکن است در اینجا (بخصوص برای فراگیران عزیزی که از نظر عملی با مفهوم و اهمیت بانکهای اطلاعاتی علمی آشنا نیستند) پیش بیاید، این است که:
    اگر در این مبحث در حال پرداختن به انواع منابع یا محتوا هستیم، چرا قبل از اینکه به مجلات علمی یا کتابها بپردازیم، به بانکهای اطلاعاتی اشاره می کنیم؟
    جستجو آن هم در مراحل اولیه ی آن باید جامع باشد
    برای پاسخ دادن به این سوال، لازم است به یک مفهوم کلیدی در پژوهش اشاره کنم و آن هم، اهمیت جامع بودن مرور متون یا جامع بودن جستجو در مراحل مختلف یک تحقیق است. همانطور که میدانید، در مراحل مختلفی از یک تحقیق، نیازمند مرور یا جستجو در متون هستیم، بعنوان مثال در مرحله نگارش بخش بحث مقاله، یکی از نکات مهم در نگارش این قسمت، این است که یافته ها یا نتایج مطالعه خودمان را بطور بیطرفانه و جامع، با مقالات زیادی مقایسه نماییم، حال فرض کنید، بجای این اقدام، به یافتن 3-2 مقاله مرتبط با پژوهش مان اشاره داشته و به همین تعداد برای نگارش بخش بحث اکتفاء مینماییم. در این حالت، خطر سوگرایی[6] زیادی در نتیجه گیری ما پیش خواهد آمد چرا که ممکن است آن تعداد مقاله محدود، یافته های موافق با یافته های ما را داشته، فلذا نتیجه این خواهد بود که تفاوتی در نتایج این مطالعات دیده نمیشود. در حالیکه توصیه اکید این است که حتما یافته های خود را با تعداد متعددی از مقالات و بخصوص یافته های مختلف موافق و مخالف مقایسه و بعد نتیجه گیری نماییم. پس ملاحظه کردیم که هر جستجویی و با هر هدفی، مستلزم جامع بودن است. اگر این چنین باشد، بدیهی است که نقطه تماس ما با منابع، نباید یک مجله علمی مرتبط با پژوهش ما باشد، چرا که با این ترتیب حداکثر میتوانیم 1 یا 2 مقاله مرتبط پیدا کنیم و گر بخواهیم این اقدام را برای مجلات علمی مختلف انجام دهیم، عملا وقت بسیار زیادی باید سپری نماییم، تازه ممکن است مجلات بسیاری را فراموش کنیم و نمیتوان به این شیوه کار برای یافتن مقالات مرتبط بصورت جامع، اعتماد نمود. لیکن در مقایسه با این روش، اگر نقطه آغاز جستجوی ما یک یا چند بانک اطلاعاتی (بخصوص بانکهای مرتبط با حیطه علمی یا رشته تخصصی ما) باشد، آنگاه ضمن صرفه جویی در زمان، یکباره چند صد تا چند هزار مجله علمی را در یک زمان جستجو مینماییم. من فکر میکنم، در همین قسمت، فراگیران و دانشجویان عزیزی که برای پژوهش خود (مثلا پایان نامه) میخواهند در یک مجله خاص یا چند مجله خاص، جستجو داشته و مقاله (مقالات) مرتبط با اهداف تحقیق خود را پیدا نمایند، به اشکال در شیوه خود پی برده و پاسخ سوال و ابهام خود را گرفته اند.
    خوب، حال به ادامه بحث مهم بانکهای اطلاعاتی برگردیم:

    تقسیم بندی بانک های اطلاعاتی


    الف) تقسیم بندی از نظر محتوای قابل دستیابی در پایگاه داده ای:
    بانکهای اطلاعاتی منابع یا اسناد علمی، معمولا به دو دسته بانکهای اطلاعاتی کتابشناختی[7] و بانکهای اطلاعاتی تمام متن[8] نقسیم بندی میشوند. دسته اول، بانکهای اطلاعاتی هستند که داده های کتابشناختی اسناد را در خود نگهداری مینمایند. منظور از داده های کتابشناختی، داده هایی است که بمنظور شناسایی اسناد (شبیه اطلاعات شناسنامه یا کارت ملی در افراد یک جامعه) و منابع، در نظر گرفته شده و ذخیره میشوند. نوع داده های کتابشناختی با توجه به نوع سند با یکدیگر متفاوت بوده و در اینجا به ذکر این داده ها در دو نوع سند رایج، یعنی کتاب و مقاله مجلات اشاره مینماییم:
    برخی پایگاه ها فقط اطلاعات پایه ای کتابشناسی را درخود دارند اما برخی متن کامل مقالات یا کتاب ها را هم ارائه می کنند
    در مورد کتاب، حداقل داده های کتاب شناختی عبارتند از: عنوان کتاب، نام نویسنده(گان)، ناشر کتاب، زمان انتشار
    در مورد مقالات مجلات علمی نیز: نام نویسنده (گان)، عنوان مقاله، عنوان مجله، سال انتشار، شماره مجله، صفحات، تاریخ نشر، میباشد. البته همانطور که ذکر گردید، این اقلام حداقل اقلام داده های کتابشناختی بوده و امروزه اکثریت بانکهای اطلاعاتی، علاوه براین اقلام، داده های دیگری را نیز ثبت و نگهداری مینمایند.
    یکی از امکانات نسبتا جدید در بانکهای اطلاعاتی کتابشناختی، وجود چکیده یا خلاصه اسناد (چکیده مقاله مجلات، خلاصه مقالات کنفرانسها و ...) در کنار اطلاعات کتابشناختی است، چرا که با وجود این امکان، محققین تا اندازه زیادی قادر خواهند بود، مناسب یا مرتبط بودن (یا نبودن) مقالات را با نیاز خود، تعیین نمایند. نمونه این بانکهای اطلاعاتی عبارتند از: بانک اطلاعاتی ISI (متعلق به موسسه تامسون و رویترز)، بانک اطللاعاتی PubMed(MEDLINE) (متعلق به کتابخانه ملی پزشکی و موسسه ملی سلامت امریکا) و بانک اطلاعاتی EconLit (متعلق به انجمن اقتصاد امریکا)
    اما دسته دوم بانکهای اطلاعاتی، یعنی بانکهای اطلاعاتی تمام متن، علاوه بر داده های کتابشناختی و چکیده اسناد خود (معمولا مقالات مجلات یا کنفرانسهای علمی)، امکان دسترسی یا دانلود متن کامل این اسناد یا مقالات را نیز در خود ثبت و نگهداری می کنند. لازم به ذکر است که بانکهای اطلاعاتی تمام متن، معمولا رایگان نبوده و از طریق یکی از سازوکارهای دریافت وجه در ازای دریافت هر مقاله یا سند، یا بصورت پرداخت حق اشتراک سالیانه و ...، متن کامل این اسناد را در اختیار قرار میدهند.
    نمونه های این دسته از بانکهای اطلاعاتی عبارتند از: بانک اطلاعاتی AGRICOLA (متعلق به کتابخانه ملی کشاورزی امریکا)، بانک اطلاعاتی IEEE Xplore (متعلق به موسسه مهندسین برق و الکترونیک) که هر دو این پایگاههای اطلاعاتی، داده های کتابشناختی و چکیده اسناد خود را در اختیار کلیه بازدید کنندگان قرار داده، لیکن متن کامل اسناد زیرمجموعه را، فقط در اختیار افراد یا مراکز دانشگاهی یا علمی که حق اشتراک این منابع را پرداخته اند، قرار خواهد داد.
    البته در مورد محتوای اسناد یا انواع اسناد بانکهای اطلاعاتی نیز باید عرض کنم که، هر چند مقاله مجلات علمی، مقالات ارائه شده در سمینارها یا کنفرانسها[9]، کتب (بصورت فصل یا فصول یا کل کتاب)، پایان نامه ها، گزارشات پروژه های تحقیقاتی یا گزارشات فنی، 5 شکل معمول اسناد بانکهای اطلاعاتی هستند، لیکن برخی پایگاههای اطلاعاتی، دیگر صور منابع از قبیل فایلهای صوتی یا صوتی تصویری، محتوای دوره های آموزشی، اطلاعات داروها یا مواد شیمیایی مختلف، شکل یا گراف، نقشه، استانداردهای فنی یا اجرایی و ... را نیز با توجه به حوزه های علمی تحت پوشش و نوع کاربرانی که با آنها سر و کار دارند، در خود ذخیره و در دسترس آنها قرار میدهد.

    ب) تقسیم بندی از نظر هزینه دسترسی به محتویات داخل پایگاه داده ای:
    چنانچه بخواهیم از نظر هزینه دستیابی به محتوای بانکهای اطلاعاتی یا اسناد آنها، این پایگاهها را تقسیم بندی نماییم، در وضعیت فعلی، به سه گروه بانک اطلاعاتی برمی خوریم:
    1. بانکهای اطلاعاتی دارای هزینه که حتی برای ورود اولیه به آنها، جستجو و نمایش حداقل اطلاعات (اطلاعات کتابشناختی) مستلزم پرداخت هزینه (معمولا حق اشتراک سالیانه) بوده و در غیر اینصورت، هیچ استفاده ای از آنها نمیتوان داشت. بانکهای اطلاعاتی مهم در این دسته، Web of Sciences (همان بانک اطلاعاتی معروف ISI) و SCOPUS هستند.
    2. بانکهای اطلاعاتی که فقط دریافت متن کامل مقالات یا سایر اسناد موجود در آنها، دارای هزینه (معمولا از طریق پرداخت حق اشتراک) است و سایر خدمات دیگر آنها (ورود به بانک اطلاعاتی، جستجو، دریافت یا مشاهده اطلاعات کتابشناختی و چکیده اسناد) رایگان میباشد. در این دسته، میتوان بانکهای اطلاعاتی AGRICOLA و IEEE Xplore را نام برد.
    3. بانکهای اطلاعاتی که کلیه خدمات آنها، حتی دریافت متن کامل مقالات، رایگان میباشد. از نمونه های این بانکهای اطلاعاتی، DOAJ[10] و OSD[11] را میتوان نام برد. هر دو این بانکهای اطلاعاتی، پایگاه داده ای مجلات علمی پژوهشی با دسترسی آزاد[12] (open access) میباشند.
    ج) تقسیم بندی از نظر حوزه علمی یا رشته تخصصی مرتبط با پایگاه داده ای:
    بانکهای اطلاعاتی تخصصی، پایگاههای داده ای هستند که تنها به جمع آوری و طبقه بندی اسناد مرتبط با یک حوزه علمی (یا حوزه های مرتبط با آن) می پردازند. نمونه های این بانکهای اطلاعاتی عبارتند از:
    • AGRICOLA که بانک اطلاعاتی حوزه علمی کشاورزی و علوم وابسته با آن (شیلات، علوم دامی، جنگلداری، غذا و تغذیه و ...) است.
    • IEEE Xplore بانک اطلاعاتی حوزه مهندسی برق و الکترونیک و علوم کامپیوتر است.
    • PsycINFO بانک اطلاعاتی اسناد حوزه روانشناسی، روانپزشکی و علوم رفتاری است.
    در مقابل بانکهای تخصصی، بانکهای اطلاعاتی هستند که اسناد محتوی آنها به یک یا چند حوزه محدود، تعلق نداشته و به عبارت دیگر جامعیت بیشتری در اسناد محتوی خود دارند. به این دسته از پایگاههای اطلاعات علمی، بانکهای اطلاعات چند رشته ای[13] یا چند تخصصی میگویند. البته بانکهای این گروه از نظر حجم و گسترش اسناد محتوی آنها، برخی بسیار بزرگ (با تعداد رشته های علمی بیشتر) و برخی کوچکتر (با رشته های علمی کمتر) میباشند. لیکن نقطه مشترک آنها، تعدد رشته ها یا گرایشهای دربرگیرنده آنهاست. از این دسته از بانکهای اطلاعاتی میتوان موارد زیر را برشمرد:
    • Web of Science یا همان پایگاه ISI معروف، که خود دارای زیرمجموعه هایی از بانکهای اطلاعاتی حوزه علوم پزشکی و سلامت، علوم اجتماعی و رفتاری، علوم پایه و مهندسی، علوم انسانی و هنر میباشد. لازم به ذکر است این پایگاه با نمایه نمودن تعداد بسیار زیادی مجله علمی در رشته های یاد شده (حدود 12000 مجله علمی[14])، یکی از اصلی ترین بانکهای اطلاعاتی برای اکثریت دانشجویان، اساتید، محققین و سایر علاقمندان در رشته های مختلف علمی میباشد.
    • PubMed که متعلق به کتابخانه ملی پزشکی امریکا بوده و بزرگترین، قدیمی ترین و پرکاربردترین بانک اطلاعاتی علوم پزشکی و علوم وابسته به آن (دندانپزشکی، علوم سلامت، پرستاری و پیراپزشکی، علوم روانشناسی و علوم زیست پزشکی مولکولی یا سلولی و ...) است. هر چند که ممکن است در نگاه اول، این بانک داده ای، یک بانک اطلاعات علمی تخصصی بنظر برسد، لیکن بخاطر تعداد بسیار زیاد مجلات علمی نمایه شده در آن، قدمت بالای آن، تعداد نسبتا بالای مجلات علوم پزشکی و رشته های وابسته به آن که تقریبا معتبرترین این دسته از مجلات در این بانک اطلاعاتی نمایه گردیده و قابل دسترسی است، میتوان این بانک را یک بانک اطلاعاتی چند رشته ای در علوم زیست پزشکی بشمار آورد.
    • Google Scholar این بانک اطلاعاتی، (بیشتر میتوان آنرا یک موتور جستجوی پرقدرت برای متون و منابع علمی به شمار آورد) با توجه پوشش بالای مجموعه گوگل بر روی وب، یک بستر مناسب و جامع چند رشته ای محسوب میگردد. در مورد خصوصیات و ویژگیهای منحصر بفرد این مجموعه در فصل مربوطه توضیحات لازم ارائه خواهد گردید. هر چند این پایگاه داده ای سابقه چندانی ندارد (از سال 2004)، لیکن تقریبا به یک پایگاه داده ای ثابت برای محققینی که میخواهند جستجوی جامع و با پوشش بالا در منابع علمی داشته باشند، تبدیل شده است. تجربه عملی بنده نیز نشان داده که در بسیاری از موارد، بخصوص در شرایطی که تعداد اسناد علمی یافت شده در موضوع خاصی، کفایت لازم را نداشته است، جستجو در Google Scholar قادر به شناسایی مجلات، مقالات مربوطه و یا اسناد بیشتری گردیده است.
    د) تقسیم بندی از نظر معتبر بودن (سطح اعتبار) اسناد و منابع پایگاه داده ای:
    همانطور که میدانید، دو ویژگی مجله علمی پژوهشی یا مجله آکادمیک که نشاندهنده تفاوت آن با مجلات غیرآکادمیک میباشد، عبارت است از:
    مقالات مجلات علمی پژوهشی قبل از چاپ مورد ارزیابی توسط صاحب نظران قرار می گیرند
    • در مجله علمی پژوهشی (آکادمیک)، تصمیم گیری برای چاپ و انتشار مقالات، به عهده یک فرد نبوده، در عوض معمولا شورایی تحت عنوان هیات تحریریه مجله که ترکیبی از متخصصین با تجربه همان حوزه علمی است، در کنار سردبیر مجله این تصمیم را عهده دار هستند.
    • کلیه مقالات پس از ارسال به مجله و دریافت آن توسط سردبیر[15] (یا فرد جانشین وی)، وارد فرایند داوری توسط همتایان[16] (تعداد داوران برای هر مقاله ارسالی، در مجلات مختلف متفاوت بوده، لیکن معمولا در اکثر مجلات علمی، بین 2 تا 4 نفر متغیر میباشد. از این داوران، معمولا یک نفر داور متخصص در حوزه روش شناسی تحقیقات مربوطه به رشته علمی مرتبط با مجله و همچنین متخصص در آمار و تجزیه و تحلیل آماری بوده و بقیه داوران متخصص در رشته مربوطه میباشند) میگردند که بطور منطقی در مجلات معتبرتر، تعداد داوران یا سطح سخت گیری فرایند داوری بیشتر است.
    بدیهی است که در مجموع، مجلات علمی دارای فرایند داوری[17] و هیات تحریریه، نسبت به مجلات غیر آن، از اعتبار بیشتری برخوردارند. لیکن سطح اعتبار مجلات علمی نیز (حتی در یک رشته تخصصی)، با یکدیگر یکسان نمیباشند. علاوه بر فرایند داوری و کیفیت آن، سایر عوامل تاثیرگذار بر روی اعتبار یک مجله علمی، عبارتند از:
    • سابقه طولانیتر انتشار از نظر زمانی
    • کیفیت و منظم بودن انتشار شماره های مختلف مجله
    • درجه اعتبار علمی بیشتر نویسندگان مقالات آن مجله
    • تعداد استنادات[18] (ارجاعات) بیشتر به مقالات آن مجله
    • نمایه بودن[19] مجله در بانکهای اطلاعاتی نمایه[20] (نمایه نامه) و سطح اعتبار این دسته از بانکهای نمایه
    با ذکر این مقدمه، مشخص است که برخی بانکهای اطلاعاتی منابع علمی، بانکهای نمایه نیز بوده، همچنین مشابه سطح اعتبار مجلات، سطح اعتبار این دسته از بانکها نیز با یکدیگر متفاوت میباشند. بنابراین از نظر سطح اعتبار بانکهای اطلاعاتی، دسته بندی بانکها بشرح ذیل میباشد:
    1. بانکهای اطلاعاتی غیر نمایه ای (بدون فرایند نمایه نمودن مجلات): این دسته از بانکها، فرایندی برای نمایه شدن (نمایه نمودن) مجلات مختلف نداشته، فلذا ورود مجلات به این بانکها، در مجموع سهل تر از بانکهای دسته دوم میباشد. یک نقطه مشترک دیگر در این بانکها، سابقه زمانی فعالیت آنهاست که معمولا از بانکهای دسته دوم کوتاهتر میباشد. به این دلیل که این بانکها پس از تکوین وب، پا به عرصه وجود گذاشتند و بدون وجود اینترنت، این گروه از بانکها نیز، بوجود نمی آمدند. از این دسته میتوان Google Scholar را نام برد. اگر دقت نمایید، هر دو خصوصیت (سابقه زمانی کوتاه فعالیت، ورود سهلتر مقالات این مجلات در محیط این پایگاه داده ای) در این بانک صدق مینماید. حتی لازم به ذکر است که ورود مجلات در محیط Google Scholar، بصورت یک فرایند نبوده، بلکه تابع مشاهده یا ردیابی وب سایت آن مجله توسط موتور جستجوی این پایگاه میباشد. بنابراین، پس از راه اندازی یک مجله و مشروط به اینکه طراحی وب سایت آن مجله از اصول طراحی مجلات علمی تبعیت نماید، محتویات آن مجله، قابل مشاهده یا رویت[21] برای موتور جستجوی Google scholar خواهد بود.
    2. اما در نقطه مقابل، بانکهای اطلاعاتی قرار دارند که اکثریت آنها از بطن یک نمایه نامه چاپی[22] به شکل یک بانک اطلاعات نمایه الکترونیک (یا تحت وب) تکامل پیدا نموده اند. فلذا بدیهی است که سابقه حضور و فعالیت این دسته از بانکها، بسیار طولانیتر از دسته اول باشد. البته در این بین استثنائاتی هم وجود دارد که به آنها اشاره خواهد گردید. در حال حاضر، بر اساس قوانین و آئین نامه های موجود در کشور (وزارت علوم، تحقیقات و فن آوری و وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی)، دو پایگاه اطلاعاتی Web of Science و PubMed (MEDLINE) معتبرترین بانکهای اطلاعاتی در بین پایگاههای علمی دارای نمایه (و در بین کل پایگاههای داده علمی) میباشند.
    ه) تقسیم بندی از نظر وجود امکانات جانبی در پایگاه داده ای:
    برخی بانکهای اطلاعاتی علمی، علاوه بر امکانات معمول و بعضا مشترکی که ذکر گردید (امکان جستجوی ساده و پیشرفته، ذخیره سازی و گزارش اطلاعات کتابشناختی اسناد، نمایش چکیده، نوع اسناد از نظر مقاله، گزارش، مقاله سمینار و ...)، دارای امکانات مهم و جانبی دیگری بوده که بخصوص در تحلیلهای مطالعات یا ارزیابیهای علم سنجی (در سطح فردی، دانشگاهی، رشته علمی، موضوع خاص، کشور یا منطقه ای و ...)، کاربرد زیادی دارد. این امکانات را بطور عمده به دو دسته تقسیم مینماییم:
    1. امکان تولید خروجی منطبق با نرم افزارهای مدیریت کتابشناسی[23] (نرم افزارهای رفرنس نویسی)، همانند Reference Manager یا EndNote: این امکان، یکی از بهترین امکانات موجود در برخی بانکهای اطلاعاتی است که فواید بسیار زیادی برای کاربران بهمراه دارد (در کارگاههای آموزشی نرم افزارهای مذکور، اینجانب به تفصیل به راهکارهای عملی استفاده از این امکانات خواهم پرداخت)، اما مهمترین این فواید، سهولت در نگارش رفرنسهای مقالات، گزارشات یا پروپوزالهایی است که قصد ارجاع یا استناد به مقالات جستجو شده را داریم. حتما همه شما میدانید که نگارش یک رفرنس، در حالت سنتی (تایپ کل متن رفرنس) حداقل به چند دقیقه وقت زمان نیاز داشته و مهمتر اینکه، امکان خطا یا اشتباه دراین شرایط، بسیار زیاد است، اما با وجود این امکان در بانک اطلاعاتی مورد جستجو، درج هر یک رفرنس، فقط به اندازه یک کلیک، زمان نیاز داشته و از طرف دیگر، امکان خطا یا اشتباه در رفرنس نویسی تقریبا صفر است. همچنین اگر بنا به دلایلی بخواهیم (یا از محقق بخواهند)، شیوه رفرنس نویسی گزارش یا مقاله خود را تغییر دهد، در وضعیت سنتی، این موضوع یعنی یک فاجعه بزرگ برای محقق!!!!، لیکن با استفاده از این امکان، فقط یک گزینه باید بر روی نرم افزار تغییر یابد.
    2. امکان تحلیلهای استنادی[24]: تحلیلهای استنادی به مجموعه ای از تحلیلهای آماری یا محاسباتی بر روی داده های مرتبط با استنادات مقالات (البته برخی از این شاخصها در سطوح مختلف فردی، دانشگاهی، منطقه ای، موضوعی یا رشته ای و ...قابل محاسبه و تفسیر بوده و برخی فقط در یک سطح خاص، بعنوان مثال سطح مجله علمی، قابل محاسبه و تفسیر میباشند) اطلاق میگردد. نتیجه یا خروجی این تحلیلها، شاخصهای عددی قابل تفسیر در زمینه استنادات منابع مختلف (یا سایر سطوح محاسبه شده) است که معمولا بطور مستقیم یا غیرمستقیم، اعتبار سطح محاسبه شده (بعنوان مثال اعتبار علمی فرد محقق، اعتبار علمی مقاله، اعتبار علمی مجله و ...) را نشان میدهد. یکی از مهمترین و پرکاربردترین این شاخصهای استنادی، شاخص ضریب تاثیر[25] است که این شاخص فقط در سطح مجله علمی قابل محاسبه و تفسیر میباشد (در یکی از فصول این مجموعه به تفصیل به معرفی، محاسبه و تفسیر این شاخصها میپردازم). بطور خلاصه، مقدار عددی بالاتر شاخص ضریب تاثیر، به معنی بالاتر بودن میزان ارجاعات به مقالات آن مجله و در نتیجه اعتبار علمی بالاتر آن مجله (و مقالات حاوی آنها) میباشد.
    اما اشاره ای نیز به بانکهای اطلاعات علمی دارای امکانات فوق و بدون این امکانات داشته باشیم، تا در زمان استفاده عملی از این بانکها، بتوان از این امکانات حداکثر استفاده را داشت. از بهترین بانکهای اطلاعات علمی دارای این دو امکان، SCOPUS، Google Scholar و Web of Science (WoS) را میتوان نام برد. اما در نقطه مقابل بانکهای PubMed (MEDLINE)، IEEE Xplore و بسیاری از پایگاههای داده ای دیگر قرار دارد. البته لازم به ذکر است که در برخی از بانکهای اطلاعاتی، تنها امکان اول (تولید خروجی منطبق با نرم افزارهای مدیریت رفرنس) وجود داشته، لیکن امکان دوم وجود ندارد.

    یک سوال مهم و کاربردی:
    حال در اینجا یک سوال مهم که قطعا، سوال بسیاری از شما عزیزان میباشد را مطرح میکنم:
    من تا اینجای مطالب آموزشی، حرفی از بانکهای اطلاعات مهمی چون Elsevier، Science Direct، Wiley، Emerald، Jstore، Springer نشنیدم!!!! علت چیست. من تا امروز بیشتر از برخی از این بانکها برای جستجوی مقالاتم استفاده مینمودم. حال دچار دوگانگی شدم. میشود توضیح دهید؟
    اگر خاطرتان باشد، درابتدای این فصل، واژه ناشر یا Publisher را مطرح کرده و توضیح دادم. قبل از فراگیر شدن اینترنت و استفاده از ابزارهای فن آوری اطلاعات، بدیهی است که مفهوم عملی واژه های ناشر، نمایه نامه (چاپی)، کتابخانه (فیزیکی) بخوبی روشن و مشخص بوده و هیچگونه همپوشانی از نظر مفهومی و یا عملی در بین این موارد وجود نداشت. اما به نظر شما، آیا در وضعیت حاضر نیز این چنین است؟
    در بخش ناشر (ابتدای این فصل)، گفتم که امروزه هم ناشرین با سابقه بیش از 100 سال (مانند انتشارات Wiley) و هم ناشرینی که شش ماه از راه اندازی آنها گذشته و تمامی امکانات و خروجی یا محصولات آنها، مجازی یا الکترونیک است، نیز دارای وب سایت بوده و در حال فعالیت بر روی وب میباشند. بدیهی است که نقطه اشتراک تمامی این ناشرین (اعم از قدیمی و جدید، با سابقه یا تازه کار، با محصولات متعدد کتاب، مجله، اطلس و ... یا فقط تک محصولی مثل مجله و ...) این است که از زیرساخت ارزان و مقرون به صرفه اینترنت، برای توسعه کسب و کار خود، دستیابی به بازارهای بکر و جدید (مانند منطقه ما یعنی خاور میانه، آسیای غربی و میانه و ...)، تسهیل مکاتبات و درخواستها، بروز رسانی، توسعه اصلاع رسانی یا تبلیغات و دهها دلیل دیگر، استفاده مینمایند. فلذا تمامی این ناشرین در دارا بودن وب سایتی با امکانات رایج مانند، تبلیغات یا معرفی محصولات منتشره توسط مجموعه خود، ذخیره سازی محتوای محصولات (بانک اطلاعاتی)، موتور جستجویی بمنظور دستیابی سریعتر به آنها و ... مشترک یا مانند هم میباشند. بنابراین دلیل اصلی اینکه در مشاهده کاربران معمول (محققین، دانشجویان و ...)، تفاوتی بین وب سایت بانک اطلاعاتی Web of Science با وب سایت ناشر Springer وجود نداشته، چرا که هر دو آنها دارای موتور جستجوی با امکان جستجوی ساده و پیشرفته، گزارش اطلاعات کتابشناختی اسناد یا محصولات، وجود تعداد زیادی مجلات علمی، کتابهای علمی، مقالات سمینارها و ... در زیرمجموعه میباشند.

    خوب تا اینجای کار، بنظر نمیرسد، مشکلی برای کار با وب سایت ناشرین وجود داشته باشد !!!!

    اما ادامه این بحث مهم:
    جستجوی ساختاریافته از بانک های اطلاعاتی آغار می شود.
    به چند دلیل مهم بهتر است، نقطه شروع فرایند (عملیات) جستجوی ساختار یافته (وقتی که میخواهیم جستجو را با هدف پاسخ به سوال یا سوالات مشخص مرتبط با حیطه علمی یا پژوهشی خود، انجام دهیم)، از بانکهای اطلاعاتی علمی باشد، آنهم از بانکهای اطلاعاتی جامعتر یا پوشش بالاتر، فلذا بدیهی است که بانکهای چند رشته ای نسبت به بانکهای تخصصی یا تک رشته ای اولویت دارند، بانکهای با تعداد بیشتر مقالات یا اسناد، مقدم به بانکهای با تعداد کمتر اسناد. پس مشخص است که اولین دلیل مقدم بودن جستجو در بانک اطلاعاتی نسبت به وب سایت (کتابخانه الکترونیک یا مجازی) ناشر، پوشش بالاتر پایگاههای داده ای است. البته ممکن است مطرح فرمایید که مگر نگفتیم برخی ناشرین تعداد مجلات منتشره یا کتب منتشره آنها بسیار بالاتر از برخی بانکها است؟!!؟
    بله درست است، اما یک نکته مهم را نباید از نظر دور داشت و اینکه، بانکهای اطلاعات علمی، معمولا از سیاستها یا معیارهای مشخصی (در کنار معیار مهم تجانس یا همگروه بودن منابع یا اسناد) در انتخاب و ورود مجلات به مجموعه خود، استفاده میکنند، که این موضوع در مورد بانکهای نمایه ای، بسیار سختگیرانه تر و ساختار یافته تر است. بعنوان مثال یکی از معیارهای تصمیم گیری در ورود یک مجله علمی از یک کشور (مانند ایران) به Web of Science، فقدان مجله در همان موضوع از منطقه خاورمیانه میباشد. چرا که از دیدگاه مدیران و تصمیم گیران این بانک اطلاعاتی، پوشش منطقه ای مجلات (به عبارت دیگر پوشش منطقه ای پژوهشها) باید به سمت و سویی برود که در حیطه های تعریف شده آنها، کل کشورها یا مناطق دنیا، پوشش داده شود. یا مثال دیگر اینکه، حدود 20 سال پیش شاید حدود 5 درصد مجلات (مقالات) نمایه شده در بانک اطلاعاتی PubMed (MEDLINE) را مجلات غیر انگلیسی زبان حیطه های مشخص شده این بانک، تشکیل میداد، اما با معیار گسترش مجلات از مناطق یا کشورهای اروپایی غیر انگلیسی زبان، شرق آسیا (ژاپن، چین، کره، سنگاپور و ...)، هم اکنون سهم مجلات یا مقالات غیرانگلیسی زبان به حدود 25 درصد افزایش یافته است.
    حال ببینیم، معیار تصمیم گیری ورود مجلات به زیر مجموعه ناشرین چیست؟
    قطعا اولین معیار، مالی یا اقتصادی است، چرا که اغلب ناشرین، متعلق به بخش خصوصی بوده و صرفه و توجیه اقتصادی، معیار مهمی است که بر روی سایر معیارهای تصمیم گیری مدیران این موسسات انتشاراتی، نیز سایه می اندازد. فلذا اگر به مجموعه مجلات ناشرین (حتی ناشرین معروف یا ناشرین دانشگاهی) دقت نمایید، ملاحظه میکنید که مجلات زیرمجموعه آنها، از نظر اعتبار علمی، سابقه نشر، موضوع علمی یا رشته تخصصی مرتبط با آنها و بسیاری از معیارهای دیگر، گروه نامتجانسی را تشکیل میدهند، چرا که معمولا سرمایه گذار بخش خصوصی از شعار «تمام تخم مرغهایت را در یک سبد نگذار» تبعیت مینماید، پس طبیعی و منطقی است که به ازای یک مجله با سابقه طولانی و دارای شاخص ضریب تاثیر بالا، که از محل حق اشتراک پرداختی از دانشگاهها، اعضای انجمنهای علمی مرتبط با موضوع مجله، خرید مستقیم و آن لاین مقالات، هزینه انتشار یا چاپ که توسط نویسندگان پرداخت میگردد، میتواند یک یا چند مجله متوسط و یک یا چند مجله کم سابقه نیز در سبد محصولات علمی خود داشته باشد.
    بنابراین وقتی شما نقطه ورود جستجوی ساختار یافته خود را یکی از موتورهای جستجو ناشرین یا کتابخانه های مجازی زیرمجموعه آنها، انتخاب میکنید، بجای دستیابی به یک خروجی ساختار یافته که هر فرد آشنا با منابع علمی میتواند آنرا حدس بزند، خروجی غیرساختار یافته ای خواهید داشت که قابلیت دفاع در کار شما نخواهد داشت.
    دلیل دوم- بدلایل اقتصادی یا مالی، بسیاری از مجلات در طول سالهای مختلف (معمولا قرارداد انتشار مجلات و سایر خدمات نشر الکترونیک یا چاپی توسط ناشرین دوره زمانی یکساله را در بر میگیرد)، از زیرمجموعه یک موسسه انتشارات، به ناشر دیگر منتقل میگردند. دلیل این امر احتمالا به تصمیم مدیران مجله علمی، و در راستای یکی از دلایل مدیریتی یا مالی مانند: کاهش بودجه مجله علمی (با ناشری قرارداد منعقد میکنند که مبلغ قرارداد کمتری درخواست مینماید)، افزایش هزینه انتشار اعلام شده توسط ناشر برای دوره یکساله بعدی (دیگر در توان مجله نیست)، عدم رضایت از خدمات چاپ یا سایر خدمات جانبی مانند مدیریت فرایندهای ثبت، ارسال به داوری و پیگیری یا تعقیب مقالات، کاهش برخی شاخصهای استنادی مجله که از نظر مدیران مجله مرتبط با ناشر است و ... وابسته میباشد.
    حال چنانچه در این شرایط بخواهیم از جستجو در وب سایت ناشرین برای شروع فرایند جستجو استفاده کنیم، خروجی جستجو در زمانهای مختلف با یکدیگر همسان نبوده، یا به عبارت دیگر محتوای مورد جستجو بطور مداوم در حال تغییر است، بدون اینکه بتوان جهت این تغییر را حدس زد یا پیش بینی نمود. در حالیکه اولا این رخداد در مورد بانکهای اطلاعاتی علمی وقوع یا فراوانی بسیار کمتری داشته، ثانیا جهت این رخداد معمولا به سمت توسعه یا افزایش مجلات وارد شده است که به دستیابی مجلات وارد شده به معیارهای مهم ورود مجلات به این بانکهای اطلاعاتی مرتبط است، نه عواملی که قابل پیش بینی نباشد.
    دلیل سوم- از آنجا که تعدد ناشرین از بانکهای اطلاعاتی بسیار بیشتر است، در شرایطی که محقق نیازمند جستجوی جامعتر (پوشش بالاتر) است، فرایند جستجو طولانیتر بوده و به مدت زمان بیشتری نیاز دارد و برعکس، جستجو از طریق بانکهای اطلاعاتی، به زمان کمتری نیاز دارد.
    دلیل چهارم- مطالعات علم سنجی یا کتاب شناختی که بطورعمده به تحلیلهای استنادی یا بهره برداری از مقالات یا اسناد یک حوزه علمی (مثل علوم کشاورزی) یا یک منطقه جغرافیایی (مثل کشور ایران) میپردازد، بشدت در حوزه های مختلف علمی و مناطق مختلف دنیا در حال افزایش است، بدیهی است که بعلت فقدان وب سایت ناشرین از امکانات مورد نیاز برای این تحلیلها، انجام این دسته از مطالعات از طریق این بستر، امکان پذیر نمیباشد.

    جمع بندی فصل اول:
    در این فصل ضمن طبقه بندی انواع منابع یا محتوا در جستجو، به تفصیل در مورد بانکهای اطلاعات علمی یا پایگاههای علمی یا آکادمیک بحث نمودم. دسته بندی بانکهای اطلاعاتی را از منظر یا مولفه های مختلفی که عمدتا شامل مولفه های کاربردی بودند، ارائه نمودم. این مولفه ها عبارتند از:
    • محتوای قابل دستیابی بانکهای اطلاعاتی (داده های کتابشناختی، چکیده، تمام متن)
    • هزینه دسترسی یا بازیابی محتوا یا اسناد موجود در بانکهای اطلاعاتی (دسترسی کاملا مبتنی بر هزینه، دسترسی نسبی، دسترسی کاملا رایگان)
    • حوزه علمی یا رشته تخصصی مرتبط با موضوع محتویات بانک اطلاعاتی (تخصصی یا موضوعی، چند رشته ای یا عمومی)
    • درجه یا سطح اعتبار اسناد موجود در بانک اطلاعاتی/ اعتبار علمی بانک اطلاعاتی (نمایه ای، غیر نمایه ای)
    • وجود یا عدم وجود امکانات مدیریت رفرنس نگاری و تحلیل شاخصهای استنادی در بانک اطلاعاتی
    در پایان نیز بحث محوری و مهم تفاوتهای وب سایت ناشرین با بانکهای اطلاعاتی را تذکر داده تا از منظر عملی و در زمان آغاز جستجو در یک موضوع و مرتبط با یک سوال خاص، همواره جستجو از طریق بانکهای اطلاعاتی را به جستجو از زیرساخت ناشرین، ترجیح دهیم.

    منابع:
    1. Pearce-Smith, Nicola. Searching skills toolkit: finding the evidence. Vol. 8. Wiley. com, 2011.
    2. Wikipedia, Free Encyclopedia, [http://en.wikipedia.org]
    3. Leydesdorff, Loet, and Tobias Opthof. "Citation analysis with Medical Subject Headings (MeSH) using the web of knowledge: a new routine." Journal of the American Society for Information Science and Technology (2013).
    4. McDonald, Steve, Libby Taylor, and Clive Adams. "Searching the right database. A comparison of four databases for psychiatry journals." Health libraries review 16.3 (1999): 151-156.

    [12]

      • پروتکول یا شیوه ای در انتشار مجلات، کتب و یا سایر اسناد علمی است که مطابق با آن، کلیه بخشهای مقالات مجلات، اعم از چکیده یا متن کامل، بصورت رایگان در اختیار کلیه بازدیدکنندگان قرار میگیرد و هیچگونه هزینه ای بابت دسترسی به آنها دریافت نمیگردد. این نهضت جهانی، هر چند قبل از فراگیر شدن اینترنت و در دهه 1940 میلادی اغاز گردیده بود، لیکن از نظر عملی، از سال 2002 و بدنبال برگزاری کنفرانس نهضت دسترسی آزاد در بوداپست مجارستان، فراگیر شد.
      • [13] Multidisciplinary Database
    [14]

      • در مورد محتوای پایگاههای داده ای مهم و پرکاربرد، به تفکیک منابع اصلی یا اساسی، یعنی تعداد مجلات نمایه شده، تعداد مقالات ثبت شده، تعداد کتب، تعداد مقالات کنفرانسها و سایر منابع مهم، در فصلی تحت همین عنوان به تفصیل بحث خواهم نمود.
      • [15] Manuscript Submission
      • [16] Peer-reviewing
      • [17] Peer-reviewed Journals
      • [18] Citation
      • [19] Indexed (Indexing)
      • [20] Indexing Database
      • [21] Visible
    [22]

    • این نمایه نامه های چاپی، معمولا گاهنامه هایی بودند که اطلاعات کتابشناختی مقالات (یا سایر اسناد علمی) را در آن، بصورت موضوعی یا ترتیب حروف الفبایی نام خانوادگی نویسندگان، جمع آوری و منتشر مینمودند. از نمایه نامه های مهم میتوان به این موارد اشاره نمود: Index Medicus (اجداد اولیه بانک اطلاعاتی PubMed فعلی)، یا مجموعه سه نمایه نامه چاپی Science Citation Index, Social Science Citation Index, Art & Humanities Citation Index که انتشار آنها از سال 5-1974 آغاز گردیده بود، از سال 2002 به شکل بانک اطلاعاتی علمی Web of Science (WoS) تکامل یافت. همانطور که ورود هر مجله علمی در داخل این نمایه نامه ها، علاوه بر ارتباط موضوعی، تابع تصمیم گیری طی یک فرایند قضاوت علمی هیات داوری بود، در بانکهای اطلاعاتی فعلی مربوطه که نوادگان این نمایه نامه ها بشمار میروند، نیز همان سیاست اعمال میگردد تا درجه اعتبار این بانکها در بالاترین سطح ممکن نگهداشته شود.
    • [23] Bibliography Manager Softwares
    • [24] Citation Analysis
    • [25] Impact Factor
    درباره نویسنده

    [IMG]
    دکتر عباس کشتکار
    استادیار اپیدمیولوژی و آمار زیستی دانشگاه علوم پزشکی تهران
    دکتر کشتکار دارای بیش از 60 مقاله ISI است و داوری متدولوژی و آمار 12 مجله علمی پژوهشی داخلی و بیش از 10 مجله بین المللی را به عهده دارد. همچنین ایشان مدرس واحدهای دروس مختلف روش تحقیق و آمار مقاطع کارشناسی ارشد و دکترای تخصصی بوده و طراحی چندین دوره آموزشی آمار کاربردی با نرم افزارهای مختلف آماری برای مقاطع PhD را انجام داده اند. طراحی و برگزاری بیش از 50 کارگاه آموزشی (روش تحقیق، داوری مقالات، مشکلات آماری و روش شناسی مقالات، مرور سیستماتیک، متاآنالیز و ...) در دانشگاههای مختلف کشور برای اعضای هیات علمی از جمله فعالیت های اوست.
    ab-keshtkar [at] tums.ac.ir
    لطفاً انجمن را به دوستان خود معرفی نمایید تا محیطی پویا تر داشته باشیم.
  2. مشاوره، آموزش و پیاده سازی پروژه های شبکه های موردی، شبکه حسگر بی سیم و انواع شبکه های کامپیوتری . برای کسب اطلاعات بیشتر با شماره 08138270182 تماس بگیرید. .

به اشتراک بگذارید